Tin tức

Những người giữ lửa

Thứ hai, 29/10/2018 - 14:49

Biên giới Việt - Lào hơn 200 cây số từ huyện A Lưới tỉnh Thừa Thiên - Huế vắt sang hai huyện Hướng Hóa và Đakrông của Quảng Trị là đất sống lâu đời của người Pa Kô. Sau chiến tranh, do cuộc sống gặp nhiều khó khăn nên bà con nơi đây dường như dần quên đi thanh âm của cồng chiêng, trống, đàn Ta-lư. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống cứ dần mai một trong nỗi niềm đau đáu của những người già. Không được lưu truyền liên tục, các làn điệu dân ca của người Pa Kô cứ thế dần biến mất, những người già có khả năng chế tác và sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống cũng dần khuất về bên kia bóng núi. Nhưng đồng bào Pa Kô Quảng Trị thật may mắn khi có những con người luôn nặng lòng với âm nhạc dân tộc mình như Mai Hoa Sen, như Kray Sức, chúng tôi gọi các ông là Những người giữ lửa

 
Nghê nhân Kray Sức ( bên phải)

Khi cuộc chiến tranh chống Mỹ ngày càng lan rộng trên đỉnh Trường Sơn nơi miền tây Quảng Trị, năm 1961, Mai Hoa Sen tình nguyện nhập ngũ và trực tiếp chiến đấu tại chiến trường Bình Trị Thiên. Chàng trai Pa Kô dễ mến ấy luôn mang theo bên mình chiếc đàn Talư nhỏ, và anh thường tấu lên khúc nhạc thanh bình mỗi khi ngớt tiếng bom rơi. Chiếc đàn hai dây của Mai Hoa Sen đã mang đến cho đồng đội ở mọi miền quê những ký ức đẹp về tấm lòng của người Pa Kô, Vân Kiều. Những người con của núi rừng không hề sợ hy sinh nhưng vẫn luôn yêu đời, yêu cuộc sống.  Năm 1978, ra quân với quân hàm Thượng úy, Mai Hoa Sen trở về nơi chôn nhau cắt rốn của mình ở bản Ka hẹp, trở về với miền dân ca, dân vũ đắm say mà ông chưa lúc nào thôi thương nhớ.
 
Dù phải lao động vất vã để phát triển kinh tế gia đình như bà con dân bản, nhưng Mai Hoa Sen vẫn canh cánh trong lòng một nỗi niềm: "Phải tìm cách lấy lại cái hồn về cho bà con Pa Kô".
 
Những lúc rảnh rỗi, ông tự mình mày mò tìm cách làm đàn, cách ghép khèn sao cho đúng với lệ xưa. Việc tìm được cây gỗ phù hợp để chế tác không hề đơn giản bởi âm thanh của nhạc cụ dân tộc có những nguyên lý riêng và cần có sự đầu tư công sức cũng như độ cảm xạ âm thanh tinh tế.
 
Mai Hoa Sen hiện nay là một trong những nghệ nhân hiếm hoi của dân tộc Pa Kô biết chế tác các loại nhạc cụ dân tộc và trình diễn được hầu hết các bản nhạc truyền thống. Sự kỳ công của ông đã góp phần làm sống lại từng làn điệu của dân tộc Pa Kô, khiến cho những thân cây, những ống sừng, thanh cật nứa tưởng vô dụng lại được tưng bừng sống trong một cuộc đời mới nhiều ý nghĩa. Ông được Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tín nhiệm giao việc sưu tầm và nghiên cứu những nhạc cụ, những vật dụng truyền thống gắn liền với đời sống sinh hoạt của đồng bào mình.

“Bảo tàng nhạc cụ” của nghệ nhân Mai Hoa Sen thực sự là một gia tài đáng giá. Đa phần đều được chế tác từ tre nứa và thân cây rừng, nhưng không vì thế mà làm giảm đi nhạc cảm của những người được thưởng thức. Mỗi loại nhạc cụ một màu sắc, một âm điệu thể hiện mọi trạng huống cảm xúc của con người trước thiên nhiên và cuộc sống.
 
Một trong những điều kỳ diệu mà những người Pa Kô cổ của dãy Trường Sơn mang lại cho kho tàng văn hóa và âm nhạc nước nhà chính là bộ cồng chiêng 6 chiếc hiện diện trong căn nhà nhỏ của Mai Hoa Sen. Dường như không có sinh hoạt văn hóa nào của đồng bào Pa Kô nơi đây mà lại thiếu đi tiếng cồng chiêng. Để có được bộ chiêng quý ấy, nghệ nhân Mai Hoa Sen đã phải mất rất nhiều năm dành dụm tiền bạc để sang tận Lào mua về.
 
Không giấu nghề, nhiều người Pa Kô trên miền Tây Quảng Trị đã được nghệ nhân Mai Hoa Sen hết lòng chỉ bảo cách làm đàn. Cánh cửa nhà ông luôn rộng mở, bếp nhà ông luôn hồng lửa chào đón những  người yêu vốn cổ dân tộc để cho tinh hoa Pa Kô còn mãi.
 
Dẫu cuộc sống khó khăn, nhưng lão nghệ nhân chưa bao giờ lãng quên khát vọng bảo tồn và gìn giữ tinh hoa cho dân tộc mình. Ông đề nghị với chính quyền xã cho thành lập đội cồng chiêng gồm 16 thanh niên trong bản. Những cô gái, chàng trai Pa Kô mới hôm nào còn bỡ ngỡ, e ngại trước những núm chiêng bóng màu thời gian và mồ hôi người đi trước thì nay đã biết đánh chiêng, đấm cồng sao cho thật hay, thật khéo.
 
Không chỉ truyền dạy cho học sinh những bản cồng chiêng truyền thống, nghệ nhân Mai Hoa Sen còn giúp cho họ hiểu được những cái hay, cái đẹp và giá trị tinh thần của loại nhạc cụ độc đáo này. Đội cồng chiêng của già Sen đã nhiều lần được mời tham dự các Festival cồng chiêng trong cả nước và đạt nhiều giải cao, góp thêm một nét rất riêng về không gian văn hóa cồng chiêng trong kho di sản của cộng đồng các sắc dân sinh sống trên dải Trường Sơn hùng vĩ.

 
Nghệ nhân Mai Hoa Sen
 
Tuy cách nhau về nhau về tuổi tác, nhưng Mai Hoa Sen và Kray Sức ví như một đôi bạn tri âm tri kỷ mà âm nhạc chính là nhịp cầu. Họ đã gắn bó với nhau trong tình yêu âm nhạc của tổ tiên một cách sâu nặng.
 
Đã không biết bao nhiêu lần Kray Sức lại vượt núi băng sông đến các bản làng để ghi chép lại những bài dân ca cổ và sáng tác thêm nhiều làn điệu mới phù hợp với giai đoạn hiện nay nhưng vẫn giữ được âm hưởng từ xa xưa để lại. Sự kỳ công của ông đã góp phần làm sống lại biết bao điệu dân ca, dân vũ làm say đắm lòng người.
 
Trai gái Pa Kô ở Tà Rụt bây giờ không chỉ đánh cồng chiêng  giỏi, hát hay, múa khéo… mà còn hiểu rõ được những giá trị văn hóa lâu đời của dân tộc mình, tích cực tham gia gìn giữ, bảo tồn và phát huy âm nhạc truyền thống.
 
Ngoài việc ghi chép lại nghi thức lễ hội của đồng bào dân tộc Pa Kô, Kray Sức còn thường xuyên đến các bản làng trong xã gặp các nghệ nhân để sưu tầm, ghi chép các làn điệu dân ca Pa Kô. Với số vốn dân ca Pa Kô do ông dày công sưu tầm, ghi chép được, nay ông đã sáng tác, xây dựng nên nhiều kịch bản múa cồng chiêng, các tiểu phẩm lồng ghép dân ca Pa Kô.
 
Cho rằng muốn giữ được cồng chiêng, lễ cúng, các làn điệu dân ca, dân vũ thì phải để người dân thực sự xem đây là nhu cầu không thể thiếu trong cuộc sống, Kray Sức đã đề nghị xã Tà Rụt tổ chức nhiều buổi giao lưu, thi dân ca, dân vũ, thi cồng chiêng, thi hát ru cho nhân dân trong xã. Đặc biệt ông đã linh hoạt lồng ghép các hoạt động này vào các dịp tổ chức Lễ hội Ariêu ping của đồng bào Pa Kô.
 
Ước nguyện lớn nhất của Kray Sức là làm sao để đồng bào dân tộc Pa Kô, nhất là các em học sinh, không chỉ riêng xã Tà Rụt mà nhiều xã khác trên địa bàn huyện Đakrông được học chữ viết Pa Kô -Tà Ôi.
 
Theo Kray Sức, hệ chữ viết theo kiểu Latinh hoá ở vùng dân tộc Pa Cô - Tà Ôi đã được Ku Nô Hồ Ngọc Mỹ sáng chế dựa trên cách ghi âm của chữ Quốc ngữ nhằm dạy chữ và truyền tin cho đồng bào vùng giải phóng từ năm 1957. Năm 1983, Viện Ngôn ngữ học thuộc Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam (nay là Viện Khoa học Xã hội Việt Nam) đã cử ông Nguyễn Văn Lợi vào huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên- Huế để cùng Ku Nô Hồ Ngọc Mỹ hoàn chỉnh lại bộ chữ ông soạn làm hệ thống chữ chính thức cho người Pa Cô - Tà Ôi. Đến năm 1986 công trình được công bố với tên gọi "Sách học tiếng Pa Cô - Tà Ôi". Hiện tại, ở huyện A Lưới đã đưa sách học tiếng Pa Cô - Tà Ôi vào giảng dạy ở bậc học Tiểu học trở lên...
 
Mai Hoa Sen và Kray Sức là những sáng lập viên Phân hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Trị. Chính những nỗ lực của hai ông cùng một số nghệ nhân cao tuổi xã Tà Rụt đã thắp lên “ngọn lửa” bảo tồn văn hóa vốn làm nên hồn cốt của dân tộc Pa Kô từng một thời có nguy cơ bị mai một…
 
Việc làm bền bỉ của Mai Hoa Sen và Kray Sức đã cắt nghĩa để nhiều người nhận ra rằng, việc gìn giữ, bảo tồn, tôn vinh các giá trị văn hóa của dân tộc thiểu số  phải được bắt đầu từ trong cộng đồng dân cư ấy, chứ không chỉ là những bảo tàng, từ những nhà dân tộc học, những viện nghiên cứu…
 
Giữa miền Tây Quảng Trị, một kho tàng văn hóa đã và đang được cất giữ dưới những nếp nhà sàn, trên ngọn núi đầu bản hay nơi dòng suối trong xanh. Tiếng hát, tiếng đàn của người nghệ sĩ Pa Kô Mai Hoa Sen và Kray Sức lại quyện với gió núi mây ngàn, quyện trong điệu múa nồng nàn, đằm thắm của trai gái Pa Kô, hòa trong sắc thổ cẩm tươi mới. Tiếng đàn, tiếng hát ấy như nhắc nhở mọi người thêm yêu quý mảnh đất này, và hãy chung tay góp sức cùng bảo vệ sự bình yên cho những cung đường biên giới cheo leo để cho mùa xuân vẫn còn mãi với núi rừng Trường Sơn./.
                                                                                
  Phan Tân Lâm

 

Thích và chia sẻ bài viết qua

Nhập bình luận của bạn:

Ý kiến bạn đọc ()

Lịch phát sóng truyền hình
Cột phải trên
Cột phải dưới

Thăm dò ý kiến

Bạn xem Truyền hình Quảng Trị bằng phương thức truyền dẫn nào?
Sóng mặt đất (VHF - 6)
Vệ tinh (Vinasat 1)
Truyền hình cáp
Truyền hình Internet (OTT)
Truyền hình IP (MyTv)
Truyền hình di động (MobileTV)
Mạng xã hội