Tin tức

Nguyễn Hữu Thận - nhà toán học và lịch học nổi tiếng đầu thế kỷ XIX

Thứ năm, 02/11/2017 - 07:58

Nguyễn Hữu Thận (1757 - 1831), sinh ra tại làng Đại Hòa, tổng An Dã, phủ Triệu Phong tỉnh Quảng Trị (nay thuộc xã Triệu Đại, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị). Gia phả họ Nguyễn Hữu (trước là Nguyễn Phú) còn được một người cháu trực hệ đời thứ 15 lưu giữ ghi rõ: Thân phụ là Nguyễn Phú Điêu làm Huấn đạo - một chức quan chuyên trông coi việc học - say mê cửu chương toán pháp và ham nghiên cứu những chuyển động của thời tiết. Nguyễn Hữu Thận được tâm lĩnh vốn kiến thức ở người cha từ rất sớm. Năm lên 8 tuổi, Nguyễn Hữu Thận đã được nghe cha giảng về lịch pháp và từ đó say mê về lịch và toán học. Tháng 6 năm 1786 Nguyễn Huệ giải phóng Phú Xuân, ông hăng hái đi theo phong trào Tây Sơn và được thăng đến chức hữu Thị lang bộ Hộ. Năm 1801 vương triều Nguyễn ra đời. Ông phục vụ cho triều đại mới, giữ chân Chế cáo ở Viện Hàn Lâm rồi làm Hữu tham tri bộ Lại. Kinh qua nhiều chức quan: như quan Hộ tào Bắc thành, Thượng thư Bộ Lại, Thượng thư Bộ Hộ, Hiệp trấn Bắc Thành, Thượng thư Bộ Binh, Nguyễn Hữu Thận là một số ít người vừa làm quan vừa là nhà khoa học của nước ta vào thời kỳ phong kiến. Ông được mệnh danh là nhà toán học, nhà thiên văn học đầu thế kỷ XIX.

Theo Đại Nam chính biên chép lại thì vào đầu năm Kỷ Tỵ (tức năm 1809) Hữu Tham tri Bộ lại - Nguyễn Hữu Thận được vua Gia Long  cử làm Chánh sứ một phái bộ sang Tàu. Vốn lớn lên từ một vùng quê nghèo mà hạn hán và lụt, bão hầu như năm nào cũng xảy ra, nhưng thời vụ, lịch lại thường báo không đúng,  nên Nguyễn Hữu Thận rất say mê về lịch, luôn cháy bỏng nỗi ước mơ tìm được sách vở mới để nghiên cứu cải tiến phép lịch, giúp ích cho nhân dân. Vì vậy, những ngày tháng ở Bắc Kinh ông vừa lo làm tròn vai Chánh sứ, vừa cất công sưu tìm tài liệu và có được bộ Lịch tượng Khảo thành - bộ sách này chứa đựng những bí quyết về một phép lịch đúng đắn mà những người làm lịch cùng thời với ông muốn biết để sửa lại lịch nước ta nhưng không sao có được. Nhờ những tư liệu thâu thập được này mà sau khi về nước (tháng 4 năm Canh Ngọ -1810), ông trình với vua và được vua chấp thuận đã cho sửa đổi lịch. Ông liền bắt tay biên soạn lịch Hiệp Kỷ thay cho lịch Vạn Toàn, có nguồn gốc từ lịch Đại Thống thời nhà Minh đã hơn 300 năm có quá nhiều sai biệt so với  thực tế, vì càng lâu càng sai. So với lịch cũ, lịch Hiệp Kỷ có những cải tiến mới: Những ngày tiết được báo chính xác hơn, đáp ứng mục đích giúp cho nông dân cày, cấy kịp thời vụ; các giờ mặt trời mọc và lặn được căn cứ vào kinh độ và vĩ độ để quan sát được ở Việt Nam và việc tính nhật thực phải căn cứ vào kinh và vĩ tuyến nơi quan sát... Lịch Hiệp Kỷ do ông biên soạn đước áp dụng cho đến năm 1945.
 
Cuốn Liệt truyện và Thực lục chép rằng: “Năm Ất Hợi (1815), trong khi luận về thiên tượng, nhà vua quyết định ngày mồng một nào có nhật thực thì bãi lễ triều hạ và yến hương, để tỏ ý lo sợ và tu tỉnh”, ông đã báo cáo trước: “Hai năm nữa, tháng 4 và tháng 10 đều sẽ có nhật thực”. Ông đã tính đúng. Ngày mồng 1 tháng 4 năm Đinh Sửu (16 - 5 - 1817), nhật thực xảy ra.  
 
Lâu nay, những người giỏi về thiên văn học đều thường giỏi cả về toán học. Nguyễn Hữu Thận cũng vậy. Chính niềm đam mê, đầu óc mẫn tuệ và sự miệt mài đã giúp ông  tích luỹ được vốn kiến thức toán học không nhỏ để phát huy đúng sở trường của mình. Suốt thời gian làm quan, dẫu bận việc triều chính ông vẫn chú tâm nghiên cứu toán thuật. Cho đến lúc về hưu năm 1828, ở tuổi 71  ông đã có những tập bản thảo đồ sộ “Bắt tay duyệt lại, bổ sung những chổ khuyết lược, làm sáng tỏ những chỗ  chưa rõ” và hoàn tất bộ  Ý Trai toán pháp.
 
Theo một số nhà nghiên cứu, bộ toán thư của Nguyễn Hữu Thận  gồm 8 quyển, trình bày về toán pháp cửu chương như phép phương điền (Đo diện tích ruộng đất, tức hình học phẳng), phép sai phân (chia một tổng thành nhiều phần), phép khai bình phương (tức tìm căn bậc hai), phép câu cổ (tính các chiều trong tam giác vuông), phép phương trình (đại số học), Phép lập phương (tìm căn bậc ba), giải 47 bài toán minh hoạ và nghiên cứu ma phương.
 
Ngoài Ý trai toán pháp, Nguyễn Hữu Thận còn dịch quyển “Toán thiên tự lịch đại văn chú” (ba nghìn chữ chú giải văn chương các đời) của tác giả người Trung Quốc Từ Côn Ngọc, một quyển sách dạy trẻ em học chữ Hán, và là một trong những người biên tập bộ sách “Bách ty chức chế”, nói về nhiệm vụ và thể chế các cơ quan của triều Nguyễn và bài “Lập phương pháp biện ngôn”.
 
Đến bây giờ, ở các làng quanh Đại Hòa vẫn còn lưu hành câu truyện dân gian kể về việc “chỉ trong một đêm, ông tính toán xong số lượng vật liệu, nhân công và thời gian cần thiết để xây dựng lại Bắc thành (tức thành Hà Nội) cho vua Gia Long”. Chúng ta đều biết rằng việc xây dựng lại một bức thành như vậy đòi hỏi một khối lượng tính toán rất lớn, rất phức tạp, làm sao một người khi chưa có máy tính điện tử hiện đại, có thể hoàn thành trong 12 tiếng đồng hồ được. Câu chuyện vì vậy chỉ là một giai thoại mà cốt lõi là từ những năm đầu thế kỷ 19, nhân dân đã coi ông là một người rất giỏi toán.
 
Một nhà Nho giỏi chữ nghĩa, say mê khoa học, nhưng vì triều đình Nguyễn với nhãn quan hạn hẹp hoặc ít nhiều mặc cảm chính trị đã hạn chế ông, không tạo điều kiện thuận lợi cho tài năng trong ông được phát triển cao hơn nữa. Nhưng nhân dân không bao giờ quên ông. Người đời tiếp tục kể cho nhau nghe câu chuyện ông ứng đối với quan Tàu, những giai thoại về tài năng toán học, thiên văn học của ông. Người ta còn nhắc đến những câu hò và ca dao hát đố:
 
Anh đi thì quế chưa trồng
Anh về quế đã đâm bông trăm ngành
Mỗi ngành mười tám bông xanh
Ba bông bốn trự đố anh mấy tiền ?

 
Cuộc đời của ông, một nhà soạn lịch, nhà thiên văn học và toán học nổi tiếng vào đầu thế kỷ thứ XIX - được sử sách chép lại, hoặc được lưu truyền đều  là sự ngưỡng mộ của người đời đối với một tài năng xuất chúng. Thượng thư Nguyễn Hữu Thận hoàn toàn xứng đáng với lòng yêu mến, niềm cảm phục của nhân dân, niềm tự hào về quê hương Quảng Trị. Ghi nhận công lao vị quan thanh liêm, nhà khoa học, Nguyễn Hữu Thận- tên ông được dùng để đặt tên một con đường ở quận 5, thành phố Hồ Chí Minh; và một trường Trung học phổ thông ở xã Triệu Đại, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị./
 
Từ Quang Hóa

Thích và chia sẻ bài viết qua

Nhập bình luận của bạn:

Ý kiến bạn đọc ()

Lịch phát sóng truyền hình
Cột phải trên
Cột phải dưới

Thăm dò ý kiến

Bạn xem Truyền hình Quảng Trị bằng phương thức truyền dẫn nào?
Sóng mặt đất (VHF - 6)
Vệ tinh (Vinasat 1)
Truyền hình cáp
Truyền hình Internet (OTT)
Truyền hình IP (MyTv)
Truyền hình di động (MobileTV)
Mạng xã hội